W procesie poznawania naszego kraju, jego kultury, zabytków, obyczajów czy urody środowiska przyrodniczego oprócz naszego Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego uczestniczą także inne podmioty. Wśród nich wielką rolę odgrywa Związek Harcerstwa Polskiego, który w swoim statucie ma wpisane wprost zadania dotyczące wychowania młodych ludzi poprzez stwarzanie warunków do wszechstronnego, intelektualnego, społecznego, duchowego, emocjonalnego i fizycznego rozwoju człowieka, a także upowszechniania wiedzy o świecie przyrody, przeciwstawiając się jego niszczeniu przez cywilizację, kształtując potrzeby kontaktu z nieskażoną przyrodą. W tym roku mija 80. rocznica powstania Związku Harcerstwa Polskiego na Dolnym Śląsku, a główną rolę w tym procesie odegrało środowisko harcerzy i instruktorów w Jeleniej Górze.
 Fot. 1. 1946. Phm. Marian Stolarczyk |
Zakończenie II wojny światowej w dniu 8 maja 1945 roku spowodowało włączenie Dolnego Śląska w granice Rzeczpospolitej Polskiej. Już 9 maja w mieście Jelenia Góra znalazła się Grupa Operacyjna Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów i Ministerstwa Przemysłu, której głównym zadaniem była organizacja od podstaw polskiego przemysłu i życia gospodarczego. Grupa ta liczyła 7 osób. Pierwszym harcerzem, który pojawił się w Jeleniej Górze był phm. Marian Stolarczyk (1914-1982), który przybył do miasta prawdopodobnie w połowie maja 1945 roku (fot.1).
 Fot. 2. Hm. Józef Dobski |
W ciągu dwóch tygodni od przyjazdu Grupy Operacyjnej KERM jej stan osobowy powiększył się do 164 pracowników. I właśnie wśród tych pracowników mógł się znaleźć ( i zapewne znalazł się) phm. Marian Stolarczyk. Natomiast 21 maja 1945 roku do Jeleniej Góry z Kielc przybył Pełnomocnik Rządu na obwód 39 (powiat Jelenia Góra) Wojciech Tabaka (późniejszy starosta) i zastępca Pełnomocnika Rządu na obwód 30 (miasto Jelena Góra) Tadeusz Rzęsista. Przez czerwiec 1945 roku do Jeleniej Góry przybywali kolejni członkowie ZHP. Byli wśród nich m.in. hm. Józef Dobski (1911-1992) z Kielc oraz instruktorzy i harcerze z Chorągwi Krakowskiej: hm. Rudolf Korzeniowski (1909-1967), hm. Kazimierz Sobolewski (1912-1979), phm. Mieczysław Świątek, phm. Zbigniew Owczarek, HO Kazimierz Bożekowski, phm. Zygmunt Szafran (1923-1991).
 Fot. 3. 1946. Hm. Kazimierz Sobolewski |
W czerwcu i lipcu do Jeleniej Góry i Kotliny Jeleniogórskiej przybyło bardzo wielu polskich osadników, rodzin z dziećmi w wieku szkolnym ( w tym czasie w Kotlinie Jeleniogórskiej nadal mieszkało ponad 80.000 niemieckich mieszkańców). Wśród przybyłych rodzin polskich były również harcerki i harcerze. To wywoływało pilną potrzebę zaopiekowania się tymi dziećmi i młodzieżą. Na początku czerwca 1945 roku phm. Marian Stolarczyk spotkał się z Tadeuszem Rzęsistą – zastępcą Pełnomocnika Rządu na miasto Jelenia Góra (obaj panowie znali się jeszcze z Kielc) i poinformował o podjęciu działań związanych z tworzeniem harcerstwa i Ligi Morskiej na terenie miasta. Na pierwszą siedzibę Związku Harcerstwa Polskiego i Ligi Morskiej Tadeusz Rzęsista przeznaczył pałacyk przy ul. Antoniego (wówczas) Grabowskiego 2. Tam właśnie odbywały się pierwsze zbiórki jeleniogórskich harcerek i harcerzy. W połowie lipca 1945 roku doszło do wspólnego spotkania grupy instruktorów harcerskich z Kieleckiego z instruktorami i harcerzami z Krakowskiego w lokalu dyrekcji Wytwórni Win przy ul. J. Sobieskiego. W tym spotkaniu uczestniczyli Marian Stolarczyk, Józef Dobski (fot. 2), Rudolf Korzeniowski, Kazimierz Sobolewski (fot. 3) oraz dwóch innych instruktorów o nieustalonych nazwiskach. Podczas spotkania dyskutowano nad formami organizacyjnymi przyszłego harcerstwa w Jeleniej Górze oraz zakresem jego działalności. Podjęto decyzję o powołaniu tymczasowej Komendy Chorągwi Dolnego Śląska z siedzibą w Jeleniej Górze. Prawdopodobnie krok ten był spowodowany potrzebą posiadania reprezentacji wobec władz państwowych jak i wobec harcerzy i instruktorów miasta i Kotliny Jeleniogórskiej. Dodatkowo pewną rolę w podjęciu takiej decyzji odgrywała chęć ustanowienia Jeleniej Góry siedzią władz chorągwianych (wobec Wrocławia i Legnicy). Nieformalnym tymczasowym komendantem Chorągwi Dolnego Śląska został hm. Rudolf Korzeniowski, jego zastępcą hm. Józef Dobski i w skład tymczasowej komendy weszli jeszcze hm. Kazimierz Sobolewski i phm. Marian Stolarczyk. Postanowiono również pomóc Marianowi Stolarczykowi w zorganizowaniu Oddziału Ligi Morskiej w Jeleniej Górze. Efektem tego spotkania było wystąpienie do Starosty Powiatowego Wojciecha Tabaki o zgodę na utworzenie Chorągwi Harcerzy oraz Oddziału Ligi Morskiej i ich działalność na terenie powiatu jeleniogórskiego, na co tę zgodę uzyskano. Jednocześnie na siedzibę tych dwóch organizacji władze miejskie Jeleniej Góry przekazały budynek przy ul. Długiej 4/5, w którym na parterze w sierpniu został otwarty sklep harcerski, na I piętrze znalazły miejsce biura obu organizacji, a na wyższych znalazły się mieszkania dla instruktorów harcerskich. Wizualnym efektem działania tej grupy inicjatywnej było wydrukowanie afisza z apelem do harcerzy (nadano mu graficzny obraz rozkazu harcerskiego), który już pod koniec lipca 1945 roku rozklejono na murach miasta (fot. 4).
 Fot, 4. 1945. Harcerski afisz o rejestracji harcerek i harcerzy (fot. J. Milewski) |
Ten afisz jest najstarszym zabytkiem jeleniogórskiego harcerstwa, a prawdopodobnie i dolnośląskiego. Pierwszy raz pojawiła się także nazwa Komendy Chorągwi Dolnego Śląska w Jeleniej Górze. Władze harcerskie wzywały wszystkich członków ZHP do rejestracji w nowej siedzibie harcerstwa przy ul. Długiej 4/5. O rozpoczęciu działalności harcerstwa i Ligi Morskiej niezwłocznie zawiadomiono Główną Kwaterę Harcerzy i Zarząd Główny Ligi Morskiej w Warszawie. W okresie wakacji do Jeleniej Góry i Kotliny Jeleniogórskiej przybyły zespoły harcerskie z Chorągwi Krakowskiej i Rzeszowskiej, które tutaj rozbiły swoje letnie obozy. W tym okresie w Jeleniej Górze istniały już zalążki harcerskich struktur organizacyjnych – hufców i drużyn. Po wizycie Naczelnika Harcerzy hm. Romana Kierzkowskiego w Jeleniej Górze rozkazem z dnia 25 października 1945 roku powołał on Chorągiew Harcerzy Dolnego Śląska z siedzibą w Jeleniej Górze i mianował p.o. Komendanta Chorągwi hm. Kazimierza Sobolewskiego (prawdziwe nazwisko: Cyrus-Sobolewski). Siedzibą Komendy Chorągwi został budynek „Dom Harcerza” przy ulicy Długiej 4/5. Ciekawą sprawą jest złamanie zasady, że wszelkie instancje wojewódzkie powinny znajdować się w miejscowości, gdzie urzęduje wojewoda (wówczas była to Legnica). Autorzy zajmujący się wcześniej historią harcerstwa na Dolnym Śląsku nie informowali z jakiego powodu wojewódzka instancja harcerstwa nie powstała w Legnicy. Pomijając oczywiście przebojowość, liczebność oraz konsekwencję działania jeleniogórskiego środowiska harcerskiego. Najprawdopodobniej nie znali przyczyny. Dopiero praca Marka Żaka pn. „80 lat harcerstwa na ziemi legnickiej”, która ukazała się w 2025 roku, rzuca światło na tę sprawę. Autor stwierdza, że „Dlaczego jednak to nie ona [Legnica – przyp. autora], a Jelenia Góra stała się ostatecznie kolebką dolnośląskiego harcerstwa? 26 lipca to tam właśnie wydano afisz z rozkazem dotyczącym rejestracji harcerzy i harcerek podpisany „Za Komendę Chorągwi Dolnego Śląska” przez wspomnianych Dobskiego i Stolarczyka, a także Rudolfa Korzeniowskiego. Wydaje się, że odpowiedzi na to pytanie należy szukać w wydarzeniach z lipca 1945 r., kiedy na skutek jednostronnej decyzji władz radzieckich ludność polska została wysiedlona (lub wypędzona) na przedmieścia znajdujące się za rzeką Kaczawą. Dotyczyło to również wszystkich urzędów, z wojewodą włącznie. W tej sytuacji funkcjonowanie miasta w każdej sferze zostało sparaliżowane, akcja osiedleńcza załamała się, większość ludności w panice opuściła Legnicę, a rozwój samego „polskiego życia” w mieście został cofnięty wręcz do stanu z maja 1945 r.”. Wyjaśnia to, dlaczego było możliwe powołanie wojewódzkiej instancji harcerstwa w Jeleniej Górze.
 Fot. 5. Phm. Tadeusz Markiewicz |
W dniu 5 listopada 1945 roku rozkazem Komendanta Chorągwi Harcerzy Dolnego Śląska został formalnie powołany do życia Hufiec Harcerzy Jelenia Góra I (obejmował swoją działalnością miasto), a jego komendantem został mianowany phm. Henryk Warecki (od 10.12.1945). Natomiast z dniem 12 marca 1946 roku komendantem Hufca Harcerzy Jelenia Góra I został mianowany phm. Tadeusz Markiewicz (fot. 5). Henryk Warecki natomiast został powołany na funkcję komendanta Hufca Harcerzy Jelenia Góra II (obejmował swym działaniem powiat jeleniogórski).
W Jeleniej Górze powstały pierwsze na Dolnym Śląsku drużyny harcerskie. Były to: 1 Dolnośląska Drużyna Harcerzy im. Zawiszy Czarnego – drużynowy Józef Pięta, 2 Dolnośląska Drużyna Harcerzy im. Gen. Władysława Sikorskiego – drużynowy Franciszek Probierz (a od grudnia 1945 r. - Mieczysław Świątek), 3 Dolnośląska Drużyna Harcerzy im. Bolesława Chrobrego – drużynowy nie ustalony, 22 Dolnośląska Drużyna Harcerzy im. Andrzeja Małkowskiego – drużynowy Bogdan Kłoskowski oraz 21 Dolnośląska Drużyna Harcerzy im. Stefana Czarnieckiego – drużynowy Sławomir Matuszewski w Cieplicach Śląskich i 4 Dolnośląska Drużyna Harcerzy im. Tadeusza Kościuszki w Karpaczu (jej członkami byli chłopcy – uczestnicy Powstania Warszawskiego i dzieci powstańców). W tym samym czasie powstała także 1 Jeleniogórska Drużyna Harcerek (jedna z pierwszych drużyn harcerek na Dolnym Śląsku), której twórczynią i pierwszą drużynową była Aniela Ostapowicz – pierwsza komendanta jeleniogórskiego Hufca Harcerek (fot. 6).
 Fot. 6. 21.06.1946. Wrocław. Delegacja jeleniogórskich harcerek na poświęceniu sztandaru Dolnośląskiej Chorągwi Harcerzy. Na pierwszym planie Aniela Ostapowicz - Komendantka Jeleniogórskiego Hufca Harcerek. |
Pełniła tę funkcję do września 1946 roku, kiedy zastąpiła ją Janina Kitajkowska.
Poznawanie Jeleniej Góry, Cieplic Śląskich czy Karpacza przez harcerki i harcerzy w 1945 roku było pierwszym krajoznawczym poznawaniem tych miejscowości. Nie było wówczas żadnych przewodników czy informatorów o tych miejscach, a wszędzie istniały niemieckie napisy i symbole. Wycieczki po mieście i jego okolicach pozwalały na oswojenie przestrzeni, którą stworzyli niemieccy mieszkańcy. Harcerki i harcerze jeleniogórscy prowadzili działalność związaną z oznakowaniem dróg i szlaków turystycznych w języku polskim. Już w sierpniu 1946 roku na zamku Chojnik w Sobieszowie członkowie jeleniogórskiego ZHP zorganizowali zlot harcerski. Jego program był adresowany do polskiej ludności Kotliny Jeleniogórskiej. Na tę imprezę harcerską (w rodzaju „światło i dźwięk” jak byśmy dziś powiedzieli) licznie przybyli mieszkańcy Jeleniej Góry, Cieplic Śląskich i Sobieszowa. Zlot rozpoczął się mszą w zamkowej kaplicy, a później odbywały się tańce i śpiewy przy wtórze harcerskiej harmonii. Wieczorem pod murami zamku rozpalono wielkie ognisko i rozpoczęły się artystyczne popisy harcerzy z towarzyszeniem polskich piosenek śpiewanych przez uczestników zlotu. Już samo wejście na zamek Chojnik wymagało od uczestników zlotu pewnego wysiłku. Instruktorzy harcerscy, którzy znaleźli się na terenie Szklarskiej Poręby w 1945 i 1946 roku prowadzili w tym mieście rozległą działalność, m.in. utworzyli koło sportowe i oddział Dolnośląskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. Organizowali także pierwsze kursy narciarskie, wytyczali szlaki górskie oraz opracowywali mapy terenów turystycznych i narciarskich okolic Szklarskiej Poręby. Krąg Instruktorski w Szklarskiej Porębie aktywnie współpracował z miejscową Organizacją Młodzieżową Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego organizując m.in., wspólne ogniska i wycieczki w Góry Izerskie i Karkonosze. Harcerki i harcerze mieli swój wielki udział w szybkim zagospodarowaniu i uczynieniu w krótkim czasie ze Szklarskiej Poręby polskiego ośrodka wczasowo-turystycznego. Podczas akcji letniej w 1946 roku harcerki jeleniogórskie zorganizowały obóz letni w Kartuzach na Pomorzu Gdańskim. Organizowały wówczas wycieczki krajoznawcze po mieście i okolicach. Rozpoczęcie zaś roku harcerskiego w 1946 rozpoczęły od zorganizowania biwaku w Staniszowie (wówczas miejscowość nosiła nazwę Łącznikowo). Z Jeleniej Góry wędrowały do Cieplic Śląskich, a potem do Staniszowa „drogą wśród zalesionych pagórków i gdzieniegdzie rozrzuconych domów”. To na tym biwaku doszło do zmiany na funkcji hufcowej Hufca Żeńskiego – funkcję objęła dotychczasowa przyboczna Hufca Janina Kitajkowska (fot. 7).
Fot. 7. 1946. Staniszów. Biwak rozpoczynający nowy rok harcerski. W pierwszym rzędzie Janina Kitajkowska (druga od lewej) i Aniela Ostapowicz (trzecia od lewej).
Podczas akcji letniej 1947 roku jeleniogórskie harcerki zorganizowały obóz w Gruszkowie k. Karpnik. Chciały poznać to co jest najbliżej, wokół nich. I bardzo podobały im się góry. Oprócz organizacji obozu, ognisk z piosenkami odbywano również wycieczki turystyczne po okolicy. Poznawały zabytki, przyrodę i polskich osadników. Takie były początki harcerskiej turystyki w Kotlinie Jeleniogórskiej.
Janusz Milewski
Tekst do pobrania 
[ 1.54 MB ]
